Nowy mundial miał być większy, bardziej globalny i bardziej sprawiedliwy. Miał dać szansę większej liczbie reprezentacji, otworzyć turniej na nowe historie (np. Curaçao) i sprawić, że piłkarskie święto obejmie jeszcze więcej świata. Tylko że im dłużej trwa ten turniej, tym mocniej widać, że razem z dodatkową liczbą drużyn dostaliśmy też dodatkową porcję chaosu.
Najbardziej kuriozalne jest to, że nawet zwycięzca grupy nie zawsze może spokojnie usiąść i powiedzieć: dobrze, wiemy, co dalej. W normalnej logice sportu pierwsze miejsce powinno dawać przewagę, czytelność i jasną ścieżkę. Tymczasem w nowym formacie mistrzostw świata pierwsze miejsce potrafi oznaczać oczekiwanie na to, kto łaskawie spadnie z tabeli trzecich miejsc. Wygrałeś grupę? Gratulacje, teraz poczekaj, aż znajdzie się przeciwnik.
To brzmi jak żart, ale jest prawdziwym skutkiem rozrostu turnieju. Mundial 2026 ma 48 drużyn, 12 grup po cztery zespoły i fazę pucharową od 1/32 finału. Do kolejnej rundy awansują po dwie najlepsze drużyny z każdej grupy oraz osiem najlepszych zespołów z trzecich miejsc. Na papierze wygląda to demokratycznie, bo więcej drużyn może grać dalej i więcej kibiców dostaje nadzieję do ostatniego gwizdka. W praktyce tworzy to jednak sytuację, w której układ drabinki zależy nie tylko od twojej grupy, ale od wyników rozsianych po całym turnieju. Ktoś wygrywa swoją grupę, wykonuje zadanie, zbiera punkty, a potem nie wie, czy trafi na rywala z grupy B, E, F, H czy jeszcze innego zakątka mundialowego sudoku. To już nie jest klasyczna drabinka, tylko piłkarska łamigłówka dla ludzi, którzy lubią regulaminy bardziej niż mecze.
Największy absurd polega na tym, że sukces przestaje dawać prostą nagrodę. Kiedyś kibic wiedział: pierwsze miejsce gra z drugim miejscem z konkretnej grupy, drugie miejsce trafia na zwycięzcę innej grupy, wszystko mniej więcej układało się w zrozumiałą mapę. Teraz grupa się kończy, piłkarze schodzą do szatni, kibice świętują awans, a sztab zamiast od razu analizować jednego przeciwnika, musi czekać na układ trzecich miejsc. To jest sportowa nagroda w wersji administracyjnej: wygrałeś, ale proszę czekać na komunikat. Trenerzy nie wiedzą, kogo dokładnie rozpracowywać, analitycy przygotowują kilka wariantów, a kibic zamiast patrzeć na drabinkę, patrzy na tabelę porównawczą trzecich miejsc. I nagle mundial, który miał być prostym świętem futbolu, zaczyna przypominać instrukcję obsługi mebla z IKEI.
Oczywiście FIFA może powiedzieć, że wszystko jest zgodne z regulaminem. I będzie miała rację. Problem w tym, że zgodność z regulaminem nie zawsze oznacza sportową elegancję. Można stworzyć system logiczny na papierze, który w praktyce odbiera turniejowi czytelność. Można rozpisać drabinkę tak, żeby matematycznie wszystko się zgadzało, a jednocześnie sprawić, że zwykły kibic zaczyna się gubić w pytaniu, kto z kim może zagrać i dlaczego. Futbol żyje emocją, prostotą i natychmiastowym sensem. Kibic chce wiedzieć: wygraliśmy grupę, teraz gramy z tymi. Jeśli po wygraniu grupy musi czekać na zestaw możliwych konfiguracji, to coś w tym formacie nie działa tak, jak powinno.
Ten system ma też drugą stronę: drużyny z trzecich miejsc mogą żyć znacznie dłużej, niż podpowiadałaby klasyczna logika turniejowa. Trzy punkty mogą nagle wystarczyć, ale tylko wtedy, gdy bilans bramkowy będzie odpowiedni czy inni przegrają wystarczająco wysoko. To tworzy emocje, jasne. Ale tworzy też dziwny stan zawieszenia, w którym drużyna po zakończeniu swojej grupy nie wie, czy ma się pakować, czy szykować na fazę pucharową. Jedni siedzą w hotelu i czekają, inni liczą bramki, a nawet kartki. Kibice przełączają mecze, które normalnie by ich nie interesowały, bo nagle gol w zupełnie innej grupie może przesunąć ich reprezentację nad albo pod kreskę. To jest dramaturgia, ale dramaturgia bardziej księgowa niż piłkarska.
Jest to istotny problem. Im bardziej rozbudowany format, tym trudniej utrzymać wrażenie, że każdy uczestnik ma tak samo jasną drogę. Drużyny z drugich miejsc mogą poznać rywala szybciej, zaś drużyny które wygrały grupę (np. Niemcy, Szwacjaria) muszą czekać na układ trzecich miejsc. To nie musi być nieuczciwe w sensie formalnym, ale bywa niesprawiedliwe w odbiorze. Bo kibic naturalnie pyta: skoro moja drużyna wygrała grupę, dlaczego nie ma nagrody w postaci przejrzystej ścieżki? Dlaczego pierwsze miejsce nie daje pewności?
Najbardziej cierpi na tym narracja turnieju. Mundial powinien budować historie: wygrali grupę, trafiają na konkretnego rywala, zaczyna się nowy rozdział. Tymczasem część historii stoi w poczekalni. Zespół kończy grupę, ale jego opowieść nie może ruszyć dalej, bo trzeba poczekać na ostatnie wyniki innych grup. Komentatorzy mówią więc nie o tym, jak przygotować się na konkretnego przeciwnika, tylko o wariantach. Eksperci pokazują grafiki, kto może na kogo trafić. Kibice pytają, czy lepiej było wygrać grupę, czy czasem druga pozycja nie dałaby bardziej przewidywalnej drogi. I to jest już moment, w którym format zaczyna za bardzo wchodzić na boisko.
Nie chodzi o to, że większy mundial jest zły tylko dlatego, że jest większy. Więcej reprezentacji może oznaczać więcej historii, więcej niespodzianek i więcej państw, które dostają swoje wielkie piłkarskie święto. Problem zaczyna się wtedy, gdy skala zaczyna zjadać czytelność. Futbol nie musi być prosty, ale też nie powinien wymagać od kibica kursu z kombinatoryki. Jeśli największe emocje po zakończeniu grupy dotyczą tego, która z trzecich drużyn wyląduje w którym miejscu drabinki, to znaczy, że format zaczyna opowiadać o sobie więcej niż sam turniej. FIFA chciała powiększyć mundial i udało się. Pytanie brzmi, czy przy okazji nie powiększyła też chaosu.
I może właśnie dlatego ten nowy format tak dobrze pasuje do współczesnej piłki. Wszystko ma być większe: więcej drużyn, więcej meczów, więcej transmisji, więcej sponsorów, więcej biletów i więcej możliwych scenariuszy. Jednym słowem – więcej wszystkiego. Tyle że więcej nie zawsze znaczy lepiej. Czasem więcej znaczy po prostu trudniej do ogarnięcia. Kiedy zwycięzca grupy musi czekać, bo nie wiadomo, która drużyna z trzeciego miejsca wpadnie mu do drabinki, futbol traci część swojej naturalnej prostoty. A ta prostota była kiedyś jego siłą.
